آموزش مهارت های اجتماعی با داستان

آموزش مهارت های اجتماعی با قصه و داستان یکی از راه‌های مطلوب برای آموزش مهارت های اجتماعی برای کودکان بشمار می‌آید. گروه بخوانیم بیندیشیم در کارگاه ها و دوره‌هایی که برگزار می‌کند از این روش بهره می‌گیرد. اما چرا داشتن مهارت اجتماعی برای کودکان امری ضروری است؟

همانطور می‌دانید بسیاری از کودکان و نوجوانان خود محور هستند. آن‌ها به سختی آنچه دارند با دیگران تقسیم می‌کنند، توانایی گوش دادن مؤثر را ندارد و نمی‌توانند منظور خود را به خوبی به دیگران بفهمانند؛ تمایل به همکاری ندارند؛ جرأت مخالفت و نه گفتن ندارند، برقراری ارتباط و اعتماد‌به‌نفس لازم در بیان عقیده و تعامل ندارند.

با آموزش مهارت های اجتماعی به کودک و یا نوجوان می‌توان آن‌ها را در زمینه مقابله با مشکلات یاد شده توانمند کرد. مهارت های اجتماعی کلیه مهارت‌هایی است که امکان ارتباط سازنده با دیگران را فراهم می‌کند و به کودک و یا نوجوان کمک می‌کند روابط مناسبی برقرار کند، مورد توجه دیگران باشد، آن‌ها را درک کند و آمادگی کمک و خدمت به دیگران را داشته باشد. چنین کودکان و نوجوانانی به طور معمول خشنود هستند.

برای آموزش مهارت های اجتماعی با داستان ابتدا باید درباره آن‌ها دانست. چند نمونه از مهارت های اجتماعی مهم عبارتند از:

مهارت گوش کردن

توانایی گوش کردن موجب برقراری رابطه مثبت می‌شود. در گوش کردن عمیق و کیفی، می‌توان درک درستی از آنچه بیان می‌شود داشت؛ می‌توان پاسخ درستی به پرسش‌ها داد، می‌توان بهتر آنچه شنیده می‌شود را در ذهن تحلیل کرد، به یادگیری‌ها افزود و اثر مثبتی در گوینده گذاشت. خواندن داستان به ویژه بلندخوانی تمرین مؤثری است برای گوش دادن فعال است.

مهارت همکاری و همیاری

یکی دیگر از مهارت های اجتماعی، همکاری و همیاری است. همکاری و کار کردن با گروه، برای کودکان سرگرم‌کننده و لذت‌بخش است؛ همکاری در انجام یک کار واقعی، برای آن‌ها صبوری، خودداری و تحمل، احترام به یکدیگر، ابراز عقیده و وجود و یادگیری و یاددهی را به دنبال دارد. توانایی ابراز عقیده و پذیرش عقیده دیگران و احترام به عقیده آن‌ها، نیاز به انگیزه و فرصت دارد؛ همکاری و همیاری، این فرصت را به وجود می‌آورد.

گرچه در ابتدای همکاری ممکن است آن‌ها شناخت لازم نسبت به ارزش احترام به عقیده یکدیگر و بیان عقیده را نداشته باشند، ولی به تدریج برای اینکه از گروه حذف نشوند می‌آموزند احترام به دیگران، احترام به خود است، وجهه اجتماعی را افزایش می‌دهد و دایره دوستان را وسیع می‌کند. ولی بدست آوردن این توانایی به زمان نیاز دارد. در فرایند همکاری، کودک و یا نوجوان به تدریج جرأت حرف زدن و بیان عقیده را بدست می‌آورد. همچنین در همکاری، تجربه کسب‌شده در اثر کار کردن و آموختن، اعتماد‌به‌نفس را افزایش می‌دهد. در همکاری او می‌آموزد که نه تنها از مهارت‌ها و توانایی‌های فیزیکی، بلکه از توانایی‌های فکری باید استفاده کند و آن‌ها را باید به اشتراک بگذارد.

جرأت‌ورزی و شهامت «نه» گفتن

یکی دیگر از مهارت های اجتماعی جرأت ورزی است. این مهارت موجب موفقیت در تعامل اجتماعی می‌شود. جرأت ورزی یعنی دفاع از حقوق خود و بیان احساسات به صورت منطقی و سالم. از سنین کودکی باید مهارت بیان خود، طرح مشکل، دیدگاه و احساسات در کودک و یا نوجوان پرورش داده شود تا او بتواند به عنوان انسانی مستقل و بدون وابستگی به دیگران مشکلات خود را حل کند و روابط خود را با دیگران سروسامان دهد. توانایی گفتن «نه» قاطعیت را پرورش می‌دهد، اعتمادبه‌نفس و جرأت‌مندی را نشان می‌دهد.

کودک و یا نوجوانی که این توانایی را دارد، باید مثبت‌اندیش، عاقبت‌اندیش و مسالمت‌جو باشد. باید مسئولیت اجتماعی پاسخ خود را بپذیرد و بداند که هر تصمیم و ادعایی چه پیامدهایی برای او و برای دیگران دارد. کسب شهامت «نه»، گفتن کودک و یا نوجوان را از بسیاری از خطرات و سوء‌استفاده‌ها، به‌ویژه در دوران مدرسه، به دور می‌دارد و زندگی آرام و شادی برای او در بر دارد. به طور معمول، چنین دانش‌آموزانی از پیشرفت تحصیلی خوبی برخوردار هستند.

روش‌های آموزش جرأت ورزی

یکی از مؤثرترین روش‌ها برای پرورش جرأت ورزی در کودک و نوجوان، گفتگو با آنان و فراهم کردن فرصت بیان احساسات و نظرات است. احترام به نظر آن‌ها، عدم واکنش شدید به خواسته‌ها و نظرات حتی نادرست آن‌ها و گفتگو در مورد دلیل آن نظرات از جمله روش‌ها برای پرورش جرأت ورزی است.

در مقابل «نه» گفتن، کودک و یا نوجوان باید تحمل «نه» شنیدن را نیز از والدین، معلم، دوستان و جامعه داشته باشد. در صورتی که علت «نه» گفتن با دلایل برای آن‌ها توضیح داده شود، درک بهتری نسبت به علت پذیرفتن «نه» بدست خواهد آورد. این روش به او آرامش می‌دهد و جلوی پرخاشگری او را در مقابل شنیدن «نه» به درخواست‌هایش می‌گیرد.

از دیگر روش‌های آموزش جرأت ورزی، خواندن داستان‌های مرتبط و گفتگو در مورد آن‌ها است. با مشاهده شخصیتی که جرأت ورزی دارد و موفقیت‌هایی که بدست می‌آورد و یا شخصیت‌هایی که در اثر کم‌رویی و نگرانی، ترس‌ها و افسردگی ناشی از آن، دچار مشکل می‌شوند، خواننده جوان پی به پیامدهای پنهان شدن پشت دیگران و یا استقلال در تصمیم‌گیری و «نه» گفتن می‌برد. اجرای نمایش بر اساس داستان و نقش بازی کردن در شرایطی که آسیبی از دوستان و یا قلدرهای مدرسه دیده‌است و بازی کردن نیز در پرورش جرأت ورزی تأثیر زیادی دارد.

مهارت ارتباط مؤثر

مهارت برقراری ارتباط، یکی دیگر از مهارت های اجتماعی است. اگر کودک و یا نوجوانی از مهارت برقراری ارتباط برخوردار نباشد، نمی‌تواند با همسالان رابطه دوستی برقرار کند، با بزرگترها با روشی همراه با احترام و درست ارتباط برقرار کند و از گروه‌های همسال رانده می‌شود. اعتمادبه‌نفس چنین کودک و یا نوجوانی کاهش پیدا می‌کند، احساس طرد شدن خواهد داشت و اضطراب اجتماعی مانع از علاقه‌مند بودن به حضور در جمع دوستان و آشنایان می‌شود.

برخی از راهکارهای پرورش مهارت‌ برقراری ارتباط

فراهم کردن فرصت گفتگو: کتاب خواندن و گفتگو پس از خواندن کتاب در مورد رویدادها و احساس و رفتار شخصیت داستان و نیز طرح پرسش‌هایی در مورد داستان که چالش‌های ذهنی را بوجود می‌آورد از جمله روش‌ها برای ایجاد فرصت برای صحبت کردن است. در ضمن صحبت کودک و یا نوجوان، باید صبورانه به نظر‌های او گوش کرد.

اگر مکث زیادی دارد، در ذهن به دنبال واژه‌ها می‌گردد و یا دلایل برای نظر خود را سریع پیدا نمی‌کند، باید منتظر شد تا او بر خود مسلط شود و در صورت نیاز به او کمک کرد تا واژه و یا ایده خود را پیدا کند. ولی اگر صبور نباشید و به‌جای او صحبت کنید، او احساس بی‌کفایتی خواهد کرد و ترجیح می‌دهد صحبت نکند. برای اینکه کودک و یا نوجوان به گفتگو تشویق شود، از موضوع‌های ساده که او نسبت به آن‌ها حضور ذهن دارد آغاز کنید و به تدریج موضوع‌های پیچیده‌تر را طرح کنید.

آگاهی از قوانین، منطق و استدلال منطقی، از دیگر راه‌هایی است که توانایی داشتن ارتباط را افزایش می‌دهد. آگاهی از قوانین بازی، چگونگی رعایت حقوق دیگران و یا استفاده از دلایل منطقی برای اینکه بتواند نظر خود را متناسب با شرایط بیان کند و یا اگر اشتباهی کرد به صورت محترمانه پوزش بخواهد، از جمله ویژگی‌هایی است که می‌تواند در ارتباط مؤثر با دیگران و دوام ارتباط تأثیر داشته باشد. بزرگترها باید الگوی خوبی برای برقراری ارتباط برای کودک و یا نوجوان باشند. آن‌ها را به مطالعه تشویق کنند تا از قوانین آگاه شوند و خود منطقی صحبت کنند و استدلال عقلانی برای نظرات خود ارائه دهند تا کودک و نوجوان نیز از آن‌ها بیاموزند.

نمونه‌ای از داستان‌های مرتبط با مهارت های اجتماعی

همان طور که اشاره شد، آموزش مهارت های اجتماعی با داستان و قصه یکی از راه‌های آموزش مهارت اجتماعی به کودکان است. در ادامه برخی از داستان‌هایی که برای آموزش مهارت اجتماعی به کودکان مناسب هستند معرفی می شوند.