آیا تابستان دوران بی قیدی و برهم زدن نظم زندگی است؟ بسیاری از کودکان و نوجوانان در تعطیلات و به ویژه تعطیلات تابستان تصور می‌کنند که نیازی نیست برنامه‌های منظم زندگی، از جمله ساعت خواب را رعایت کنند. بیشتر آن‌ها نظم‌گریزی را در تابستان پیشه می‌کنند. در حالی که نظم زندگی به ویژه خواب با تندرستی، یعنی داشتن روان متعادل و جسم سالم بستگی دارد. از آن‌جا که دانش‌آموزان به پایان تعطیلات تابستان نزدیک می‌شوند بازگشت به نظم زندگی از جمله برنامه خواب کودک و نوجوان ضروری است تا به میزان موردنیاز بدنشان به خواب دست یابند و در دوران مدرسه که درگیری ذهنی بیشتری دارند، بتوانند این نظم را رعایت کنند.
به طور کلی کودکان ۳-۵ سال به ۱۲ تا ۱۳ ساعت خواب، ۶ تا ۱۲ سال به ۹ تا ۱۱ ساعت و ۱۳-۱۸ سال به ۸ تا ۱۰ ساعت خواب نیاز دارند. اگر این میزان خواب رعایت نشود، مشکلات روانشناختی و جسمی زیادی را در کودکی و بزرگسالی باید تجربه کنند. از طرف دیگر برنامه خواب برای کودک و نوجوان از عوامل حفظ سلامت است. روز و شب در طبیعت به‌طور منظم ساعت خاصی آغاز می‌شود و پایان می‌یابد، بنابراین انسان هم به‌عنوان بخشی از همین طبیعت باید زمان خواب و بیداری مشخصی داشته باشد. ساعت خواب انسان با برنامه‌ای که در مغزش وجود دارد تنظیم می‌شود. تاریک شدن هوا به مغز فرمان می‌دهد که میزان ملاتونین، هورمون خواب، افزایش یافته است و فرد نیاز به خواب دارد. با روشن شدن هوا نیز به مغز دستور می‌رسد که میزان ملاتونین را کم کند تا فرد هوشیار شود. اگر مدت زمان بیداری، یعنی استراحت نداشتن بدن در تاریکی زیاد شود، تنظیمات بدن درهم می‌ریزد و فرد در طول روز خواب‌آلود خواهد بود. نتیجۀ این خواب‌آلودگی هم مشکل در تصمیم‌گیری، زود عصبانی شدن، آستانۀ تحمل پایین، کاهش یادگیری و برای کودک و نوجوان افت عملکرد در مدرسه خواهد بود. همچنین در طول شب که بدن با تاریک شدن هوا تشخیص می‌دهد که نیاز به خواب دارد، کار کردن با لپ‌تاپ، موبایل، تبلت یا تلویزیون، که همه نور مصنوعی دارند، باعث می‌شود مغز نتواند درست تصمیم بگیرد و ساعت خوابش نامنظم شود.
بنابراین اگر فرزند شما برنامۀ منظمی برای خواب ندارد، به اندازۀ کافی نمی‌خوابد یا ساعت خوابش با ساعت بدنش هماهنگ نیست؛ همچنین با مشکلاتی مانند پرخاشگری، نشانه‌های بیش‌فعالی، تاب‌آوری کم، خستگی در روز و کسلی روبه‌روست، هوشمندی لازم در انجام کارها و پیدا کردن راه حل برای مشکلاتش را ندارد، به احتمال زیاد عامل اصلی نامنظم بودن برنامه خواب کودک است. بنابراین بهتر است به‌جای کمک خواستن از بستگان، پزشک یا مشاور برای کاهش مشکلات او، فقط برنامه و ساعت خوابش را تنظیم کنید.
راهکارهای تنظیم برنامه خواب کودک و نوجوان
اگر فرزندانتان را آزاد گذاشته‌اید که هر زمان خواستند بخوابند و به ویژه اگر به موبایل و کامپیوتر دسترسی آزاد دارند و جاذبۀ این وسایل مانع خواب به موقع آنان می‌شود، تنظیم خواب فرزندان بسیار مشکل‌تر می‌شود ولی نباید مأیوس شد. آسیب‌های خواب نامنظم و ناکافی آنقدر زیاد است که ناچاریم برنامه خواب کودک را، با وجود دشواری‌های این کار، نظم دهیم. البته توجه داشته باشید که یادآوری پیاپی آسیب‌های خواب بی‌موقع، نزدیک صبح خوابیدن و نزدیک ظهر بیدار شدن، به کودک و اصرار مداوم ممکن است واکنش‌های غیرمنطقی‌ای در آن‌ها برانگیزد. بنابراین بهتر است به آن‌ها کمک کنیم که خودشان دربارۀ نیاز بدن به خواب، ساعت بدن و آسیب‌های خواب نامنظم و ناکافی مطالعه کنند و نتیجه‌اش را به خانواده اطلاع دهند. همچنین می‌توان با همراهی خود کودک یا نوجوان قراردادهایی تنظیم کرد دربارۀ استفاده از موبایل، دیدن فیلم، گفت‌وگو، خنده و شوخی با دوستان، کتاب خواندن یا مهمانی رفتن تا زمان مشخصی در شب. بعد فرزندان با توجه به این قوانین تصمیم بگیرند که فراتر رفتن از زمان‌های تعیین‌شده چه پیامدهایی خواهد داشت. برای نمونه اگر از این قرارداد پیروی نکردند، زمان استفاده از موبایل کاهش پیدا می‌کند یا مجبور می‌شوند مسئولیت برخی از کارهای خانه یا خانواده را بر عهده گیرند. روشن است که باید به آن‌ها توضیح داد که والدین مسئولیت آموزش شیوه‌های سالم زیستی را به فرزندان دارند و هر نوع کوتاهی موجب انتقاد فرزندان در آینده خواهد شد. پس این قراردادها باید تنظیم و اجرا شود.
برای این که تمایل به خواب در فرزندان افزایش یابد و زمان خواب تبدیل به برنامه‌ای دائمی شود پیشنهادهای زیر را می‌توان دنبال کرد. توجه کنید که بقیۀ افراد خانواده نیز باید با داشتن نظم در زمان خواب و بیداری الگوی خوبی برای فرزندان باشند.
نمونه‌ای از داستان‌های مرتبط
در ادامه، چند داستان مرتبط با برنامه خواب کودک و نوجوان آورده شده است. با انتخاب هر عنوان از کتاب‌ها، می‌توانید به خلاصۀ داستان، بحث و گفت‌وگوهایی دربارۀ چگونگی استفاده از داستان و پرسش‌هایی دربارۀ محتوای آن دسترسی داشته باشید.
داستان گودی گنده: فیلی که نمی‌توانست شیپور بزند
درج دیدگاه